Հայ
Սարգիս Մինասեան
ՄԻՋԻՆ ԱՐԵՒԵԼՔԻ ՀԱՅԱԳԱՂՈՒԹՆԵՐԸ
ՄԻՋԻՆ ԱՐԵՒԵԼՔԻ ՀԱՅԱԳԱՂՈՒԹՆԵՐԸ
Դեկտեմբեր 27 , 2019 , 09:56

ՆՈՐ ՕՐ, ԼՈՍ ԱՆՃԵԼԸՍ.-

Երբ տարեվերջը մօտենայ, կը տարուինք վերաքաղը ընելու մեր կեանքին, անցած ժամանակաշրջանին։ Այս անգամ տարուեցանք լայն բանալու կարկինը, յետադարձ ակնարկ մը նետելու համար Միջին Արեւելեան հայկական կարգ մը կարեւոր գաղթօճախներու գոյավիճակին վրայ։

 

ՊԱՐՍԿԱՍՏԱՆ

 

Հայկական Բարձրաւանդակին հարաւ-արեւելեան անմիջական հարեւանութեան գտնուող Պարսկաստանի մէջ, գոյացած է ամէնէն հնամեայ հայկական գաղութը։ Դարեհ Մեծի արձանագրութիւնը Պեհիստունի ժայռաբեկորին վրայ, Ք.Ա. 515 թուականին, ամէնէն շօշափելի ու խօսուն վկայութիւնն է այդ իրողութեան։

Սելճուք-թուրքերու ասպատակութիւնները 11-րդ դարուն, ու մոնկոլեան արշաւները 13-րդ դարուն, աւելի շեշտած են հայերու արտագաղթը դէպի Պարսկաստանի Խոյ, Սալմաստ, Մակու, Մարագեղ, Ուրմիա ու Թաւրիզ քաղաքները։

Հայերը 14-րդ դարուն մեծամասնութիւն կը կազմէին (80 առ հարիւր) Արեւելեան Հայաստանի մէջ, մինչ մնացեալ 20 առ հարիւրը վրացիներ, տաղստանցիներ եւ ազարիներ էին։

16-էն 19-րդ դարերու ընթացքին, Հայաստան երկուքի բաժնուած էր, Սաֆաւիտեան Պարսկական եւ Օսմանեան տիրապետութեանց ենթարկուելով։

Շահ Աբաս (1587-1629) Պարսկաստան տեղափոխած է (1604-ին) շուրջ 50,000 հայեր, որոնցմէ մեծ մասը հաստատուած է Իսֆահան (Նոր Ջուղա)։ Հայկական եկեղեցիներ ու շարք մը նոր գիւղեր ալ կազմուած են Խոմէյն եւ Հորեստան նահանգներուն մէջ։ Նշանաւոր դարձած են Նոր Ջուղայի վաճառականները։ Անոնք ջահակիրները եղած են արեւմտեան մշակոյթը-թեքնոլոճին Ասիա փոխադրողներուն։ Նոր Ջուղան դարձած է հայկական մշակութային կեդրոն մը։ Նատիր Շահի իշխանութեան (1736-47) օրով, Խամսայի մելիքութիւնները ինքնավար դարձան Լեռնային Ղարաբաղի ու Զանգեզուրի մէջ։

Կիւլիստանի (1813) ու Թիւրքմենչայի (1828) դաշինքներով, Պարսկաստան իր հիւսիսային շրջանէն հողեր զիջեցաւ Ռուսաստանին։ Լրացուցիչ կերպով, Խրիմի ու ռուս-թրքական պատերազմներու (1877-78) հետեւանքով ալ, կարեւոր թիւով հայեր տեղափոխուած էին արեւելեան Հայաստան։ Այսպէս, Իրանէն եւ Օսմանեան Թուրքիայէն 57,000 հայեր հաստատուած են Արեւելեան Հայաստան։

20-րդ  դարու ընթացքին, հայերը աչքառու դեր ունեցան Պարսկաստանի զարգացման մէջ, յատկապէս երկրին սահմանադրութեան պատրաստութեան, լրագրութեան, նկարչութեան, ֆիլմարուեստի եւ քաղաքական ասպարէզի մէջ։

1914-ին, շուրջ 230,000 կը հաշուէր հայերու ընդհանուր թիւը Իրանի մէջ։

Ռըզա (1924-41) ու Մոհամմէտ Ռըզա (1941-1979) շահերու իշխանութեանց օրով, առաւելագոյն շարժառիթներ տրուեցան Թեհրանի, Թաւրիզի եւ Իսֆահանի հայաբնակչութեանց։

1940-49-ին, 20,000 հայեր գաղթեցին Խորհրդային Հայաստան։ Հակառակ վիրոյիշեալ տեղափոխութեան, 1979-ին շուրջ 250,000-ի բարձրացած էր հայութեան թիւը Պարսկաստանի մէջ։ Հայկական եկեղեցիներու թիւը 300 էր, իսկ դպրոցներուն ու գրադարաններուն թիւը՝ 500։ Պարսկահայութիւնը կը վայելէր տնտեսական բարգաւաճ գոյավիճակ։

Հակառակ ցեղային ու կրօնական տարբերութեանց, Պարսկաստանի եւ Հայաստանի միջեւ դրացիական փոխյարաբերութիւնները բարեկամական եղած են։ 1979-էն ետք ալ, եւ յատկապէս վերջին քսանամեակին, աւելի զարգացած են պարսիկ-հայ փոխյարաբերութիւնները, ելեկտրակայաններու ու ճամբաներու շինութեամբ, երկրագործական արտադրութեանց փոխանակումներով, յատկապէս՝ զբօսաշրջութեան ալ զարգացումով։

***

Վերջին շահի անկումով (1979) եւ անկէ ետք, պարսկահայերը շօշափելի թիւով Լոս Անճելըս ալ հաստատուած են։

Աղբիւրի մը համաձայն, 1991-ին, 83,400 հայեր կ՚ապրէին Պարսկաստանի մէջ։

1990-ի մէկ վիճակագրութեան համաձայն, 7,700 պարսկահայեր հաստատուած են Լոս Անճելըս, գլխաւորաբար Փասատինա ու Կլենտէյլ։ Թուաքանակով, յաջոր-դաբար մեծամասնութիւն կը կազ-մէին Հայաստանէն (1988-ի երկրա-շարժին ալ հետեւանքով), Իրանէն ու Լիբանանէն գաղթողները։ Պարս-կահայերը որակաւոր բանուորներ, արհեստաւորներ ու կոչում ունեցող քաղաքացիներ են։ Իրենց առօրեայ կեանքին մէջ, սերտօրէն կը գոր-ծակցէին իրարու հետ, եւ հասարա-կութեան մէջ դիւրաւ ձուլուող համայնք մը չէին։ Հայաստանցի-ներէն ետք, թուական երկրորդ մե-ծամասնութիւնը կը կազմեն Լոս Անճելըսի մէջ։

Ունեւոր դասակարգի կողքին, մեր հայրենակիցները բարելաւած եւ ապահոված են իրենց ընդհանուր գոյավիճակը։ Զուգահեռաբար, ա-նոնք Լոս Անճելըսի մէջ ծաւալած են ազգային-միութենական, մշակութային աշխոյժ գործունէութիւններու կողքին, մարզական ալ (յատկապէս՝ պասքէթպոլի մէջ) շարժումներ։ Այլազան շրջաններու ընթացքին, ներքաղաքական լուրջ վերիվայրումներու ընթացքին, պարսկահայերը գաղթած են Հայաստան, ու մանաւանդ արտասահմանեանն այլ երկիրներ ալ, յատկապէս Քանատա։ Ուր որ ալ մեկնեցան, յարմարեցան տեղւոյն պայմաններուն։ Ներկայիս, կ՚ենթադրուի, որ շուրջ 60,000 կը հաշուէ հայութեան թիւը Պարսկաստանի մէջ։

Պարսկահայ համայնքները կը շարունակեն իրենց գոյատեւումը այլազան երկիրներու մէջ, պատուաբեր աշխատասիրութեամբ ու հայրենասիրութեամբ։

 

(Շար. 1)

ՍԱՐԳԻՍ Յ. ՄԻՆԱՍԵԱՆ

Լրահոս - 03 Յուլիս 2020
Սիւնակագիրներ
Հրաչ Սեփեթճեան Ծնած է 1969-ին, Պէյրութ, Լիբանան։Կիպրոսի ՀԲԸՄ Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւնը աւարտած է 1987-ին։Երեւանի Պետական Համալսարանի Հայկական Բանասիրական բաժանմունքէն շրջանաւարտ ՝1994-ին։1980-ական թուականներէն կ՚աշխատակցի «Զարթօնք»ին եւ ապա՝ «Նոր Օր»ին։1994-2000 օգնական խմբագիր «Զարթօնք»ի։1993-էն ի վեր հայոց լեզուի, գրականութեան, պատմութեան եւ մշակոյթի ուսուցիչ Լիբանանի եւ Լոս Անճելըսի մէջ։Լիբանանի եւ Լոս Անճելըսի մէջ եղած է եւ է գործօն անդամ ՀԲԸՄ-ի, ԹՄՄ-ի եւ ՌԱԿ-ի շրջանակներէն ներս, վարելով զանազան պաշտօններ։Ներկայիս՝ ՀԲԸՄ Մանուկեան-Տէմիրճեան վարժարանի Հայերէնի Բաժանմունքի վարիչ։ «Նոր Օր»ի խմբագիր՝ Մարտ 2016-էն։  
Վաչէ Սեմերճեան Ծնած է 1938-ին, Պէյրութ, Լիբանան։ Շրջանաւարտ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն եւ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն՝ որպէս քիմիագէտ։ Շրջան մը եղած է ուսուցիչ Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն ներս։ Ապա, վկայուելով որպէս կաշուեմշակութեան վարպետ, տասը տարի  կը գործուղղուի Եթովպիա եւ Աֆղանիստան։ 1976-ին կը հաստատուի Միացեալ Նահանգներու արեւմտեան ափ, գործօն անդամ դառնալով ԹՄՄ-ի եւ ՌԱԿ-ի։ Կաշուեմշակութեամբ աշխատելէ ետք, կը հրաւիրուի Հոլիվուտի ԹՄՄ Արշակ Տիգրանեան վարժարան, դասաւանդելու համար հայագիտական նիւթեր։ Հանգստեան կը կոչուի 2009 թուականին։1956-էն ի վեր կ՚աշխատակցի ռամկավար ազատական մամուլին։ 1977-էն առ այսօր ծաւալուն գործունէութիւն ունեցած է «Նոր Օր»էն ներս որպէս խորհրդական եւ ղեկավար։  Վեց տարի եղած է պատասխանատու խմբագիրը «Նոր Օր» շաբաթաթերթին։Վաչէ Սեմերճեան հեղինակ է չորս հատորներու. «Ապրուած սփիւռքը», «Յիշատակելի դիմաքանդակներ», եւ «Լուսարձակին տակ» Ա. Եւ Բ. հատորներ։ 
Յակոբ Մարտիրոսեան   Ծնած է Սուրիոյ Արաբ-բունար գիւղաքաղաքը 1943 թուականին։ 1949-ին Հալէպ փոխադրուած է ուր յաճախած է տեղւոյն Կրթասիրաց վարժարանը, ապա Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան, Լազար Նաճարեան-Գալուստ Կիւլպէնկեան երկրորդական վարժարանը, եւ վկայուած 1964-ին։ Նոյն տարին, քաղաքական աննպաստ պայմաններու հետեւանքով ընտանեօք վերադարձած են Լիբանան, Պէյրութ, ուր շարունակած է իր ուսումը, հաշուապահութեան եւ տնտեսագիտութեան մարզերուն մէջ։ Ապա լծուած աշխատանքի զանազան հաստատութիւններու մէջ, ինչպէս Ապրոյեան հաստատութիւն եւ Պանք Ալ Արապի, վարելով բաժնի տնօրէնութեան պաշտօններ։ 1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս, Միացեալ նահանգներ, ուր շարունակած է աշխատիլ արհեստավարժ  ինքնաշարժի ընկերութիւններու եւ հաստատութիւններու մէջ, ուսումը շարունակելով եւ մասնագիտանալով այդ ճիւղին մէջ։Հանգստեան կոչուած է 2012 թուականին։ Յակոբ Մարտիրոսեան անդամակցած է Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան, ՀԲԸՄ-ին եւ Թէքեան Մշակութային Միութեան, 1958 թուականէն սկսեալ, Հալէպի մէջ, Սուրիա։ Ան շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական գործունէութիւնները Լիբանանի մէջ, Պէյրութ, ուր անդամակցած է Փորթուգալեան ակումբին, եւ եղած է հիմնադիրը Անթիլիասի ՌԱԿ Յովսէփեան ակումբին։  Լոս Անճելըսի մէջ, շարունակած է իր միութենական եւ կուսակցական  աշխատանքները վարելով ատենադպիրի պաշտօններ Գերսամ Ահարոնեան ակումբին եւ ՌԱԿ Արեւմտեան Ամերիկայի Շրջանային Վարչութեանց մէջ, ատենապետի պաշտօն՝ Ռուբէն Հերեան ակումբի, եւ «Նոր Օր» շաբաթաթերթի խմբագիրի պաշտօնը 2011 թուականէն մինչև Մարտ 2016 թուականը:  
Սարգիս Մինասեան Ծնած է Դամասկոս, Սուրիա՝ 1933-ին: Ընտանեօք Լիբանան փոխադրուելով, շրջանաւարտ կը դառնայ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն 1953-ին: Ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ստանայ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը Եւրոպայի արդի պատմութեան մէջ:Շուրջ երեսուն տարի եղած է ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի վարիչ-տնօրէն, վարելով ՀԲԸՄ-ի գործերը: Պատասխանատու պաշտօններ ստանձնած է մշակութային եւ մասնաւորաբար թատերական կեանքէն ներս: ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր՝ 1964-74:1986-ին կը հաստատուի Լոս Անճելըս, դառնալով «Նոր Օր»ի խմբագիր մինչեւ 1990: Մինասեան կը մնայ գլխաւոր սիւնակագիրներէն մէկը «Նոր Օրի: 1992-էն ի վեր լոյս կ'ընծայէ Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութեան «Տեղեկատուն»:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին մասին լոյս ընծայած է «Մայրիներու երկրին աւերակումը» հատորը 2003-ին: Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ: 13 տարի եղած է հանրային վարժարանի մը գրադարանապետը:Լոս Անճելըսի մէջ կը շարունակէ գործօն իր դերը ՀԲԸՄ-էն եւ Չորք-Մարզպանի (Տէօրթ-Եօլ) հայրենակցական միութենէն ներս, որուն հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը՝ 2012-էն ի վեր:
Խաչիկ Ճանոյեան Ծնած է Մուսուլ, Իրաք։ Շատ փոքր տարիքէն կը կորսնցնէ մայրն ու հայրը։ 1956-ին  կը տեղափոխուի Պաղտատ։ 1966-ին կ՚աւարտէ Պաղտատի պետական համալսարանը, վկայուելով լեզուագիտական գոլէճի սպաներէնի բաժինէն։Պաղտատի մէջ եղած է գործօն անդամ ՀԲԸՄ-ի։ 1968-ին անցնելով Պէյրութ հայագիտական ուսումը կը ստանայ Երուանդ Հիւսիսեան հայագիտական հիմնարկէն եւ նոյն տարիներուն կը զբաղի ուսուցչութեամբ։ Նոյն տարին կ՚անդամագրուի ՌԱԿ-ին։ 1972-ին կը վերադառնայ Պաղտատ, որպէս հայերէնի ուսուցիչ։ Յաջորդ տարի կ՚անցնի Արժանթին, ուր կը վարէ ՀԲԸՄ-ի Պուէնոս Այրեսի մասնաճիւղի վարիչ քարտուղարի պաշտօնը եւ միութեան «Լուսաբաց» եռամսեայի խմբագրութիւնը։ Հիմնադիրներէն է Մարի Մանուկեան վարժարանին։1975-էն ի վեր կ՚ապրի եւ կը գործէ Լոս Անճելըսի մէջ։ Եղած է «Նոր Օր»ի վարչական պատասխանատու, խմբագիրի օգնական եւ խմբագրական կազմերու անդամ։ Կ՚աշխատակցի սփիւռքահայ մամուլին։Ճանոյեան շատ գործօն տարր մըն է Լոս Անճելըսի մէջ։  Հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը Իրաքահայերու Միութեան։ ՀԲԸՄ-էն, ԹՄՄ-էն եւ ՌԱԿ-էն ներս տարած է եւ կը տանի բազմաբեղուն աշխատանք։35 տարի շարունակ հիմնած եւ ղեկավարած է Հայ Ընտանեկան Շաբաթօրեայ վարժարանը։ Մեծապէս նպաստած է գաղութահայ մշակութային եւ գրական կեանքին, եկեղեցական կեանքին եւ պարգեւատրուած է բազմաթիւ շքանշաններով եւ պատուոյ գիրերով։ Ամուսնացած է, ունի երեք զաւակ եւ հինգ թոռնիկ։
Մինաս Գոճայեան Ծնած է Պէյրութ, 1946-ին։ Յաճախած է ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանը, ապա հետեւած է լեզուի եւ գրականութեան դասընթացքներու Փարիզի մէջ եւ աւարտած՝ Երեւանի Պետական Համալսարանի Բանասիրական ճիւղը, միաժամանակ հետեւելով հնագոյն պատմութեան եւ հնագիտութեան դասընթացքներու։ Դոկտորական աստիճան կը ստանայ 1980-ին։Հայոց լեզու, գրականութիւն, պատմութիւն եւ մշակոյթ դասաւանդած է Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն եւ Լոս Անճելըսի ՀԲԸՄ Մանուկեան-Տեմիրճեան վարժարանէն ներս։ Աշխատակցած է եւ կ՚աշխատակցի սփիւռքահայ մամուլին։ Եղած է «Նոր Օր» շաբաթաթերթի պատասխանատու խմբագիր։ Անգլիատառ AIM-ի հիմնադիր-խմբագիրներէն է եւ ներկայիս մաս կը կազմէ Keghart.com-ի խմբագրութեան եւ պատասխանատու խմբագիրն է Երուսաղէմի «Սիոն» պաշտօնաթերթին։Խմբագրած եւ պարզեցուցած է հայ դասական գրողներու գործեր, նաեւ հեղինակ է հայոց լեզուի եւ պատմութեան դասագիրքերու։ Խմբագիրն է «Պատմութիւն Չորք-Մարզպանի» յուշամատեանին։  
Գէորգ Քէօշկէրեան Ծնած է Երուսաղէմ և վեց տարեկանին ընտանիքին հետ փոխադրուած է Հալէպ։ Ուսման բարձրագոյն վկայականը եղած է Մաքիստրոս Արուեստից Տիտղոս՝ Անգլերէն լեզուի ուսուցման մէջ, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն։ 1976-ին հաստատուած է Լոս Անճելըս և 1980-ին ամուսնացած է Սիլվա Տագէսեանի հետ ու բախտաւորուած երկու զաւակներով՝ աղջիկ մը և մանչ մը։ 2009-ին հանգստեան կոչուած է 25 տարիներու ծառայութենէ մը ետք՝ Լոս Անճըլոսի դպրոցական միացեալ ցանցին մէջ, ինը տարի որպէս ուսողութեան ուսուցիչ և 16 տարի որպէս փոխ-տնօրէն։ Անդամ է Թէքէեան Մշակութային Միութեան Միացեալ Նահանգներու և Գանատայի Կեդրոնական Վարչութեան։  
Սարգիս Մինասեան Ծնած է Դամասկոս, Սուրիա՝ 1933-ին: Ընտանեօք Լիբանան փոխադրուելով, շրջանաւարտ կը դառնայ ՀԲԸՄ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանէն 1953-ին: Ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ստանայ Պսակաւոր Արուեստից տիտղոսը Եւրոպայի արդի պատմութեան մէջ:Շուրջ երեսուն տարի եղած է ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի վարիչ-տնօրէն, վարելով ՀԲԸՄ-ի գործերը: Պատասխանատու պաշտօններ ստանձնած է մշակութային եւ մասնաւորաբար թատերական կեանքէն ներս: ՀԲԸՄ-ի «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր՝ 1964-74:1986-ին կը հաստատուի Լոս Անճելըս, դառնալով «Նոր Օր»ի խմբագիր մինչեւ 1990: Մինասեան կը մնայ գլխաւոր սիւնակագիրներէն մէկը «Նոր Օրի: 1992-էն ի վեր լոյս կ'ընծայէ Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութեան «Տեղեկատուն»:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին մասին լոյս ընծայած է «Մայրիներու երկրին աւերակումը» հատորը 2003-ին: Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ: 13 տարի եղած է հանրային վարժարանի մը գրադարանապետը:Լոս Անճելըսի մէջ կը շարունակէ գործօն իր դերը ՀԲԸՄ-էն եւ Չորք-Մարզպանի (Տէօրթ-Եօլ) հայրենակցական միութենէն ներս, որուն հիմնադիրներէն է եւ ատենապետը՝ 2012-էն ի վեր:
Արա Ահարոնեան Ծնած է Թրիփոլի, Լիբանան։ Նախնական ուսումը ստացած է Պէյրութի ՀԲԸՄ-ի Յովակիմեան-Մանուկեան երկրորդական վարժարանին մէջ։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին հետեւանքով, 1976-ին կը տեղափոխուի Միացեալ Նահանգներ եւ կ՚աւարտէ Քալիֆորնիոյ համալսարանի Էլէքթրոնիք ճարտարագիտութեան բաժինը։ Անդամ է ՌԱԿ-ի եւ երիտասարդական տարիներէն մինչ օրս վարած է եւ կը վարէ պատասխանատու պաշտօններ կուսակցութենէն եւ Թէքէեան Մշակութային Միութենէն ներս։ «Նոր Օր» պաշտօնաթերթի երկարամեայ աշխատակից։Ահարոնեան գործօն տարր մըն է լոսանճելըսահայ կեանքէն ներս, ներկայացնելով ՌԱԿ-ը համագաղութային ծրագիրներու մէջ։ Հեղինակ է Հայաստանի, Արցախի եւ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան նուիրուած հատորներու։ Ներկայիս կը պաշտօնավարէ ապահովագրական ընկերութեան մը մէջ, որպէս ծրագրող-խորհրդատու։